علی دادخواه
۱۴۰۰/۰۱/۱۱ چاپ

گیل خبر/ علی دادخواه

آهنگ زیبای فیلم ۳:۱۰ به یوما ( سال ۲۰۰۷) و ضرب گیتار مارکو بلترامی بخصوص در آن دقیقه های آخر و یا موسیقی بسیار زیبای مجموعه سریال وست ورلد یا دنیای غرب( اپیزود اول اکتبر ۲۰۱۶) اثر رامین جوادی را گوش کنید. موسیقی نوعی سفر در زمان است ، دیدار با جان هایی که از خودشان برای ما روایت می کنند. آنچنانکه گالیله و دیگر دانشمندان می پنداشتند خدا جهان را به زبان ریاضی آفریده است ولی او با زبان موسیقی با ما سخن می گوید و نه اعداد.موسیقی شعر یا ترانه نیست، ریتم و آهنگ است. موسیقی را با هیچ طرحی سرسازگاری نیست، نه ایدئولوژیک ، نه سیاسی و نه حتی احساسی ! .هر چند می تواند موجب همه اینها باشد‌. چه چیزی را باید موسیقی حماسی نامید؟ روایت جان های بزرگی که از پی غبار سالها و قرن ها با ما سخن می گویند در گردابی از خون و عرق ‌. چه چیزی را موسیقی رمانتیک باید نامید؟ روایت عاشق ترین جان ها ، وقتی در بزرگترین امیدها برای در آغوش کشیدن معشوق به ناکامی بزرگی در غلطیده اند. و همه این روح های بزرگ می خواهند که با ما سخن بگویند. درباره خودشان و زبان آنها موسیقی است.برای همین است که هر روح دردمندی موسیقی دارد که گاها بر زبان می آورد‌. که روح همواره میل به نواختن و رقصیدن دارد که از این قفس تنگی که در آن به دام افتاده ، قفس زمان ، رهایی یابد‌.‌

چطور باید بدنیا نگریست ؟ یک هلندی تعطیلات خود را اینطور می گذراند.او به جایی امن و ساکت کنار یک رودخانه سفر می کند و ساعت ها به حرکت ماهی ها در آب خیره می شود. شما حتما می خندید.
بله ! برای ما خنده دار است.زیرا تعطیلات برای ما سفر در جاده های طولانی و پرازدحام و یا سواحل کشورهای همسایه و انجام تفریحاتی است که فکر می کنیم لازم داریم و ما را از آنها محروم کرده اند. در هر شرایطی اهم از خطر محتمل مرگ و بیماری برای ما می خواهیم از جایی که در آن سکونت داریم خارج شویم .تکرار ملال آور خوشی هایی که از سفر انتظار آنرا داریم و هرگز شدنی نیست ! .این درباره زندگی ما و نحوه زیستن ما نیز صدق می کند. ما‌نمی دانیم چگونه و چطور به دیگران و به خود و به جهان هستی نظاره کنیم.

اکسپرسیونیسم هنر بروز احساسات انسانی ماست از قبیل خشم و نفرت و ناامیدی و عشق . این هنر را شاید مدیون امثال ونگوک و مونه هستیم. هنر زیستن را باید از تغییر در نحوه زیستن خود آغاز کنیم. سهراب سپهری زیبا این را دریافته بود. خب ! او نقاش هم بود : چشم ها را باید شست ، جور دیگر باید دید.

من معتقدم هنر و هر پدیده ای که به نحوی در ارتباط با جزییات انسان شدن ماست ، از قبیل رمان ها و سینما یا موسیقی اینها را باید تبلیغ کرد و آموزش داد. نه افشاگری و نه عمل سیاسی صرف را. اینها هیچ کدام نمی توانند نتایج ماندگاری برای ما ایجاد کنند. وقتی که بخواهیم آینده را بسازیم.

«دایره‌ی زندانی‌ها» اثر سال ۱۸۹۰ ونسان ون گوگ است که متاثر از تابلو " حیاط زندان نیوگیت اثر "گوستاو دوره" طراح و نقاش فرانسوی هم‌عصر خودش که به او علاقه هم داشته نقاشی شده است.محوطه‌ی یک زندان با دیوارهایی ستبر و حصارهایی محکم که گروهی از زندانی‌ها در وقت هواخوری خود درون حیاط کوچک زندان سرگرم تمرین روزانه هستند و نورهای طلایی و رنگ آبی .این تابلو را بارها نگاه کردم، شما هم ببینید، صدای خسته پوتین ها را می شنوید.

زندانی‌ها، به‌شکلی دایره‌وار و در فضایی کلاستروفوبیک در تنگنایی دلگیر در حیاط زندانی با دیوارهای آجری نمور و قطوری احاطه شده‌اند که تنها چند پنجره‌ی قوس‌دار کوچک از درون زندان رو به حیاط دارند. مردهایی نیز که گوشه‌ی حیاط زندان ایستاده‌اند، درحقیقت کارآگاه‌هایی هستند که بنا به رسم معمول سرگرم تماشای سیمای زندانی‌ها هستند تا چهره‌ی آن‌ها را برای جرایم احتمالی آتی به‌خاطر بسپارند.

اثر متعلق به دورانی است که ون گوگ از فرط افسردگی در آسایشگاهی در سن رمی اقامت دارد . همچنین، این نقاشی جلوه‌ی بارزی از نوعی اکسپرسیونیسم است. نمایشی از هیجانات احساسی انسانی.

زندانی‌ها به دور یکدیگر می‌چرخند و راه فراری ندارند. آن‌ها در نهایت استیصال، درماندگی و نومیدی هستند و این از سیمای خسته و رنجور و نحوه‌ی قدم زدن آن‌ها پیداست. فضای اثر به‌گونه‌ای است که بی‌درنگ «مراقبت و تنبیه» فوکو (۱۹۷۵) را به ذهن متبادر می‌کند. نمایش تعذیب، بدن محکومین، انضباط و خلق بدن‌های رام، هنر توزیعات از طریق ایجاد حصار، کنترل فعالیت، اصل جداسازی و به همین مناسبت تولد زندان. ایده‌ی فوکو، مسئله‌ی شکل‌گیری کالبد و ذهن در چارچوب نظام‌های مراقبتی است.او به میکروارگانیسم قدرت اشاره دارد.

در طول سالها کار در مراکز روانپزشکی همواره این پرسش مهم ذهن مرا مشغول کرده است که چرا این بیماران که روزها و گاهی دوماهی در یک سالن تنگ تحت مراقبت قرار می گیرند ، جایی که شبیه زندان است . علیه مراقبین بسیار کم تعداد خود شورش نمی کنند؟ چرا میلی به گریز در اکثریت آنان نیست ؟ همیشه بیاد داستان " قفس " اثر صادق چوبک می افتادم. ولی پاسخ من شاید در آن تابلوی ونگوک و مراقبت و تنبیه فوکو باشد.‌

باری ! هر گاه خواستید معنای دقیق " بیعدالتی" و " تبعیض " را بدانید و تصورش بکنید و کارکردش را متوجه شوید به این تابلو نگاه کنید. برای کنترل توده ها بهترین ابزار ایجاد تفاوت های مصنوعی و تبعیض است.نگاه هنری وقتی با دیدگاه فلسفی دربیامیزد بسیار کارآتر از روش سیاسی و فعالیتی از این دست است.

به آغاز سخن‌باز می گردم . آیا بهترین روایت از تاریخ ما و ایران را ساز سه تار زیر پنجه های کیوان کلهر به ما ارائه نمی دهد؟ از اساتیدی شنیده بودم که تاریخ پیدایش ساز سه تار شاید به حمله مغولان باز گردد که از تمدن بشری هیج چیزی را بر نمی تابیدند. و بزرگان ما برای همین خنیاگری در پستو را انتخاب کرده بودند وچه سازی آرام تر برای یک خلوت نگران بهتر از سه تار.باری ! از زخمه های کیوان کلهر و یا حسین علیزاده و محمد رضا لطفی چه بهتر داریم که دردها ، بیم ها و امیدهایمان را فریاد بزند. خسته از میان فعالیت حرفه ای به خانه برگشتم. ناگهان ملودی ترانه فریاد زیرآب از خاطره ام گذشت. مگر می شود اسفندیار منفردزاده چیزی بنویسد و ماندگار نشود .موسیقی همین است کار پیشانی که نیست ، کار دل است. صدایت می کند که بشنوی صدایش را.

به میانه متن باز می گردم.درباره تغییر در نگاه که سهراب می گفت. بله ! چترها را باید بست ، زیر باران باید رفت.نقل است که هزار مرید از آن احمدبن خضرویه پیش بایزید (بسطامی) آمدند، چنان که هر هزار بر آب می رفتند ودر هوا می پریدند‌.( اهل کرامات بودند وروی آب راه می رفتند و پرواز می کردند) .

چون شیخ و اصحاب پیش بایزید رفتند .بایزید گفت :" آن که بهتر شماست ،او را بیاورید ." پس او را آوردند . بایزید ،احمد را گفت :" تا کی سیاحت و گرد عالم گشتن ؟" احمد گفت :" چون آب یک جا بایستد ،متغیر شود".شیخ( بایزید) گفت :" چرا دریا نباشی تا متغیر نگردی و آلایش نپذیری ؟" تذکره الاولیا عطار ، بخش چهارده ،احوالات بایزیدبسطامی، ص یکصد و پنجاه ویک ،ترجمه دکتر محمد استعلامی،چ بیست وشششم،زوار) روایتی برای ماست.چرا دریا نمی شویم ، تا هر چیزی ما رادگرگون‌نکند؟!!!!

اثر مسحور کننده پیتر دوهوخ نقاش عصر طلایی هلند را نگاه کنید : گنجینه ملحفه ها ! . جادوی این نقاش قرن هفدهمی در کجای این اثر است؟ پیتر دوهوخ هیچ سرباز یا پادشاه و قدیسه ای را در این تابلو نقش نزده است.اینجا خبری از زیبارویان یا قهرمانان نیست. او خود زندگی را به تصویر کشیده است.همینطور معمولی و گاهی کسالت بار. ولی این اثر انرژی خاصی دارد. توجه به جزییات زندگی روزمره مانند گنجینه ملحفه ها . بقول آلن دوباتن :" این‌تابلو رویکرد درست را به ما نشان می دهد؛ مقولات بزرگ و مهم زندگی ( جستجوی رفاه ، خوشبختی ، روابط خوب) همیشه ریشه در چگونگی کنار آمدن با مسائل جزیی دارند.‌" و اتفاقا این دروازه موفقیت ما در زندگی است.‌ و درون خود را در همین نظرگاه هنری باید جست.انسان تا درونش چیزی را نداشته باشد درکی از هستی اطراف خود نمی تواند داشته باشد.و سر و سامان دادن به رویاها و نحوه زیستن خود در این‌جهان که شامل کمد ملحفه ها هم‌می شود ! می تواند به ما نشان دهد چه می خواهیم و چه باید بشویم.


باری ! موسیقی ، نقاشی ، فیلم و رمان همه و همه مستقیما به درون ما نگاه می کنند به جزیی ترین عواطف و احساسات ما. خواندن یک رمان درست مثل دیدن یک منظره از پشت پنجره است و تلاش جهت ورود در آن منظره.ولی باید صبرو حوصله را بیاموزیم. اینجا بی درنگ یاد رمان آناکارنینای تولستوی می افتم :" ( آنا) ...یک چاقوی کاغذبری و یک جلد کتاب داستان انگلیسی از چمدان در آورد.ابتدا خواندن پیش نمی رفت . تا مدتی همهمه ی کسانی که رفت و آمد می کردند ، مزاحم بود.بعد ، وقتی قطار به راه افتاد ، نتوانست از گوش کردن به سر و صدا خودداری کند‌... او سخت مشتاق زیستن برای خود بود... اگر می خواند که یک عضو مجلس نطقی ایراد کرده است ، دلش می خواست که خود آن نطق را ایراد کند ؛ اگر می خواند که لیدی ماری به سوی سگ های شکاری اسب می تاخت ...هوس می کرد که خودش این‌کارها را می کرد." آنا نمی توانست تمرکز کند و به خواندن ادامه دهد.چون شدیدا به فکر ورونسکی بود.ولی ایکاش کمی منتظر می ماند.نوبت به حضور او هم رسید. این همان رقص درونی است که سعدحمویه به شاگردش می گوید که :" و تری الجبال تحسبها جامده وهی تمر مرالسحاب... " یعنی : در آن کوهها بنگری و آنها را ساکن تصور کنی در صورتیکه مانند ابر در حرکتند ..."!

گیل خبر: انتشار مطالب خبری و یادداشت های دریافتی لزوما به معنای تایید محتوای آن نیست و صرفا جهت اطلاع کاربران از فضای رسانه ای منتشر می شود.

همرسانی کنید:

نظر شما:

security code