نسخه موبایل
اردیبهشت ۳۱, ۱۳۹۷ 360941 خبر سیاسی گیلان یادداشت
عباس نعیمی جوشری

تحلیلی روانکاوانه بر کنشگری سیاسی دکتر ابراهیم حشمت (به بهانه نود و نهمین سالگرد اعدامش)

دکتر حشمت طبیب بود و بنا به تخصص خود متعهد به حفظ و نجات جان ادمیان فارغ از قومیت و ایین و دین و نژاد. این تخصص در واقع نوعی زیست و فهم عرفی را از جهان رقم می زند که به ایگوی فرد مربوط است. ایگو که تابع اصل واقعیت موجود است. از آنسو چریک متعهد است برای دستیابی به آرمانش، جان دشمنان را بگیرد. این بخش به سوپرایگوی شخصیت مربوط است.

گیل خبر/ دکتر عباس نعیمی جوشری

جنبش جنگل به عنوان طولانی ترین جنبش مسلحانه معاصر شامل سه جریان ملی مذهبی، اپورتونیست و مارکسیست لنینیست بوده است. میرزاکوچک جنگلی به عنوان رهبری کاریزماتیک در تاسیس و تداوم جنبش از همراهی نام آورانی برخوردار بود که در راسشان دکتر ابراهیم حشمت قرار داشت. وی هم در تاسیس جنبش موثر بود و هم تسلیم او بروی جنبش اثر ویژه ای نهاد. در این یادداشت تلاش می شود از زاویه ای نو به دکتر حشمت پرداخته شده و به این پرسش اصلی پاسخ داده شود که روانکاوی سیاسی دکتر ابراهیم حشمت چیست؟ به بیان شفافتر کنشگری دکتر حشمت در کدام قالب جامعه شناسانه قابل فهم است و ریشه روانکاوانه این کنشگری در کجاست؟ در این راستا ابتدا کنش سیاسی او از زاویه جامعه شناختی تشریح می گردد. سپس ریشه های روانکاوانه این کنش ارائه می شود. در پایان نیز به دیسکورس اجتماعی تاریخی پیرامون تسلیم و مرگ او اشاره خواهد شد.

۱. ماکس وبر جامعه شناس کلاسیک آلمانی، کنش را رفتاری هدفمند و نیتمند تعریف می کند و ذیل آن چهار دسته کنش اجتماعی را تمیز می دهد:
١.١. کنش سنتی، که بر مبنای عادات شناختی و رفتاری قرار دارد و در واقع واکنشی است به محرک های پیشین. چنان رفتار مردم در امور روزمره.
۲.١. کنش عاطفی، که در شرایط خاص روحی و روانی رقم می خورد. در حاشیه امر عقلانی قرار دارد. می تواند معطوف به هدف عینی باشد یا بدون هدف بیرونی رخ دهد. چنان رهاسازی خشم یا تجربه عشق.
۳.١. کنش عقلانی معطوف به هدف، که از فحوای عقلانی رفتار برخوردار است. اهداف و ابزارهایی رسیدن به انها هردو معقول می باشند و انتخابشان هماهنگ است و تطبیق دارد.
۴.١. کنش عقلانی معطوف به ارزش، که اگرچه همانند کنش نوع سوم واجد خصایل عقلانی در انتخاب ابزارهاست اما خود هدف الزاما عقلانی نیست. در این نوع کنش یک ارزش بر سایر ارزشها سایه می اندازد و تعیین کننده هدف می شود.

بطور کل جنبش چریکی و عمل پارتیزانی در ذیل کنش عقلانی معطوف به ارزش قرار می گیرد. عمل چریکی معطوف به هدف خاصی است که آن هدف الزاما در بستری ارزشی ریشه دارد. در پی تامین یک ارزش مشخص در جهان بیرون است. ابزار رسیدن بدان نیز سلاح می باشد. زیرا از دید یک چریک راههای مسالمت آمیز تماما به بن بست رسیده است.

عمل سیاسی دکتر حشمت به عنوان یک چریک منبعث از این تحلیل می باشد. هدف آنچنان که در اسناد مطرح شده عبارت است از «انواع مرارتها، گرسنگی ها و در به دریها دیده‌ایم به این امید که روزی موفق بشویم ایران را از وجود خائنین تصفیه کرده، قشون بیگانه را خارج نموده و پایه های عدالت را محکم کنیم». این هدف از ساختار زبانشناسانه شدیدا ارزشی برخوردار است همانگونه که از یک چریک انتظار می رود. اهداف بلند، آرمانی و مقدس ترسیم می شود. برای دستیابی به آن، هرگونه فداکاری باید انجام گردد. چنان که در اسناد آمده است “جنگلی وقتی اسلحه را از خود دور می کند که مطمئن باشد افراد ایرانی از تطاول متصدیان خارجه و ستمکاران داخله، حائز اهمیت و واجد رفاهیت گردیده” (روزنامه جنگل، ش۱۳).

بنابراین کنش سیاسی دکتر حشمت به عنوان یکی از موسسین جنبش چریکی جنگل کنشی عقلانی است معطوف به ارزش! در انتخاب وسیله که نبرد چریکی و تاکتیک های کوهستانی است از تعقل بهره می برد اما هدف همانا در متن ارزشی قرار دارد. عقلانیت موجود در این سنخ کنش سبب می شود دو تیپ رفتاری از دکتر حشمت دیده شود. تیپ رفتاری چریک و تیپ رفتاری دیپلمات.

مهمترین مساله جنبش جنگل در آغاز همانا تامین سلاح بود. دکتر حشمت در راس گروهی که گروه مرگ نامیده می شد، از روشهای انفجاری استفاده می کرد. ابزارهایی نظیر نارنجک و ادوات انفجاری در حمله به قشون نظامی مقابل برای فراری دادن آنها و برجاماندن اسلحه هایشان به کار گرفته می شد.
از سوی دیگر در مذاکره با مقامات مرکزی یا محلی در نقش یک دیپلمات ظاهر می گردد. آنچنان که در تعرفه جنگلیها به نخست وزیر وقت مستوفی الممالک در اسلوب یک دیپلمات قرار دارد. یا در مذاکرات با روسهای سفید تزاری این سبک رفتاری دیده می شود.

۲. در اینجا با تشخیص نوع کنشگری سیاسی دکتر حشمت می بایست از زاویه روانکاوی به این پرسش پرداخت که ریشه بروز چنین کنشی در کجاست؟

بنیانگذار روانکاوی زیگموند فروید و همراه و منتقد او کارل گوستاو یونگ هردو درباره ابعاد شخصیت سخن گفته اند. علی رغم اختلافات، می توان تاکید هردوی آنها را در مواجهه با مقوله خود و فراخود درک نمود.
فروید اشاره می کند که شخصیت انسان از سه بخش تشکیل شده است:
ID
EGO
Super EGO.
نهاد تابع اصل لذت است. خود تابع اصل واقعیت است. فراخود تابع اصل کمال است و چنان وجدان عمل می کند. فراخود مشخصا امری است که در حد فاصل جامعه شناسی و روان شناسی قابل فهم است. تاثیرات اجتماعی که بر فرد نهاده می شود و نوع آموزش هایی که در مراحل جامعه پذیری کودکی و نوجوانی می بیند، در شکل گیری فراخود او بسیار مهم است. کنشگران اجتماعی سیاسی اساسا دارای فراخودی قوی هستند که توجه آنها را از یک رویکرد ایندیویژوالیستیک و فردگرا به سمت منافع جمعی هدایت می کند. در یک چریک این فراخود به اعلی ترین حالتش رسیده است. شدیدا قدرتمند می باشد و بر دو بخش دیگر شخصیت چیرگی دارد.

در اندک اسناد موجود درباره عهد کودکی دکتر حشمت آورده شده که وی زاده روستایی شهراسر طالقان بوده است. پدرش عباس قلی طبیب آن منطقه بوده که مردم از نواحی مختلف برای درمان به او مراجعه می کردند.

بیماران گاه چند روز در خانه طبیب عباس قلی اقامت می کردند. در این حین از مشکلات و زندگیشان به ناله سخن می گفتند. حشمت کوچک شنونده این گفتگو ها و تماشاگر این مراوادت بود. تمیمی و میرابوالقاسمی روایت کرده اند که مادر حشمت گاه از دارایی خود به آنها توشه راه می داد و پول در جیبشان می نهاد. می توان اذعان داشت که کودکی حشمت در این فضا سپری شد فلذا به تقویت فراخود او کمک نموده است.

نوجوانی حشمت در راستای اوانک نزد شیخ عبدالحسین به تلمذ گذشت. زندگی دور از خانواده در استقلال شخصیت او و قوام گرفتن بخش خود شخصیتش موثر بوده است. آنچنان که میدانیم دختر شیخ به عقد حشمت جوان در امد تا حشمت راهی تهران شده و طبابت بخواند. حضور ۸ ساله دکتر حشمت در تهران با تحصیل در مدرسه علوم سیاسی همراه بود که پیشتر توسط مشیرالدوله تاسیس شده بود. حضور در این مدرسه و مقارن شدن انقلاب مشروطه، آن بخش فراخود دکتر حشمت را که قبلاً تغذیه شده بود، مستعد شکوفایی قرار داد. سوپرایگوی دکتر حشمت چنان فراخودی غلیظ در مواجهه با این ساختار های تاریخی اجتماعی، معنای سیاسی یافت که عضویت در هیات اتحاد اسلام تهران جلوه همین امر بوده است. این عضویت همزمان بر تقویت آن فراخود افزود. اینگونه یک چریک و رکن اصلی جنبش جنگل تولید اجتماعی شد.

۳. بااینحال تسلیم شدن دکتر حشمت نقطه سوالی در این پازل ایجاد می کند. چگونه دکتر حشمت که دارای چنین خصایلی در فراخود شخصیتش است، میرزا را رها می کند و امان نامه می پذیرد؟

پاسخ در تلاطم ایگو و سوپرایگوی او قابل جستجو ست. دکتر حشمت طبیب بود و بنا به تخصص خود متعهد به حفظ و نجات جان ادمیان فارغ از قومیت و ایین و دین و نژاد. این تخصص در واقع نوعی زیست و فهم عرفی را از جهان رقم می زند که به ایگوی فرد مربوط است. ایگو که تابع اصل واقعیت موجود است. از آنسو چریک متعهد است برای دستیابی به آرمانش، جان دشمنان را بگیرد. این بخش به سوپرایگوی شخصیت مربوط است.

پاسخ سوال مذکور را نیز در تضاد همین دو بعد می توان یافت. در یک نقطه از زمان و مکان، سوپرایگو در مقابل ایگو ناتوان شد و دست از مبارزه آرمانی کشید. آنچه که درباره میرزا کوچک رخ نداد. زیرا میرزا تجربه زیسته ای متفاوت از دکتر حشمت داشت که حرفه پزشکی در آن موجود نبود. اینگونه سوپرایگوی کوچک خان قوی تر بود و «تاب آوری»، بالاتری به نسبت دکتر حشمت داشت. حشمت الطبا تسلیم شد اما کوچک خان ادامه داد در کوهستانی سرد و سرد برای تداوم مبارزه تا وقوع مرگ. باید به درون متن تاریخی رسوخ کرد تا روانکاوی حشمت و کوچک خان درک شود.

۴. نکته اخر اینکه دکتر حشمت امان نامه حکومتی را پذیرفت، تسلیم شد و حسب بدعهدی حاکمان اعدام گردید. اینگونه حافظه تاریخی و دیسکورس اجتماعی که پیرامون او شکل می گیرد دلسوزانه و حامیانه است. اما حاج احمد کسمایی که کمی پیش از دکتر حشمت تسلیم شده بود، مورد غضب حافظه تاریخی است و اساسا دیسکورس اجتماعی که درباره او شکل می گیرد بر کلیدواژه خیانت استوار است.
چرا؟
فارغ از کارنامه آن دو -که می توان تطبیقی ارزیابی نمود و تفاوتهای خاصی را در تایید دکتر حشمت نمایش گذاشت- می توان حدس منطقی زد که اعدام دکتر حشمت در شکل گیری تصویر اجتماعی مظلومانه و حامیانه دخیل بوده است. چه بسا اگر حاج احمد کسمایی نیز اعدام می شد، روایت مظلومانه تری به خود اختصاص می داد و برچسب خیانت نمی خورد. دیسکورس های اجتماعی بیش از آنکه تابع ابژه تاریخی باشند، تابع امیال و عواطف جمعی هستند.

گیل خبر: انتشار مطالب خبری و یادداشت های دریافتی لزوما به معنای تایید محتوای آن نیست و صرفا جهت اطلاع کاربران از فضای رسانه‌ای منتشر می‌شود.

 

کانال تلگرام گیل خبر
نظرات
انتشار نظرات در پایگاه گیل‌خبر به معنی تائید آن نیست. گیل‌خبر نظرات حاوی توهین و افترا و با حروف غیرفارسی را منتشر نخواهد کرد.

پاسخ دهید

نظرات پس از تائید مدیریت منتشر خواهد شد
http://www.bankmellat.ir/default.aspx